In het begin van de 19de eeuw wilde iedereen meepraten over de politiek. De literatuur deed daaraan mee.

Dichten was niet elitair rond 1820. Iedereen kon meedoen en elk onderwerp was goed. De poëzie was van iedereen en voor iedereen. Er werd zelfs geklaagd dat er teveel poëzie verscheen.

De Romantiek verspreidde zich over Europa als een virus. Overal waren dichters, schilders en romanschrijvers te vinden die de nieuwe kunststroming aanhingen.

Het was genoeg geweest. Met name jonge schrijvers maakten op een gegeven moment korte metten met de literatuur die alleen maar gericht was op het beschaven van de burgerij. Het werd een echte strijd tussen twee scholen, waarbij de een de ander demoniseerde.

Het lijkt wel alsof er een explosie van talent plaatsvond tussen 1830 en 1840. De auteurs uit de eerste helft van de negentiende eeuw die wij nu nog steeds de moeite waard vinden, debuteerden vrijwel allemaal in deze jaren.

Ooit, in een grijs verleden, was Vlaanderen belangrijker dan Holland. Maar dat was allang niet meer zo. In de negentiende eeuw verandert dat. De elite van Vlaanderen zet zich in voor een opbloei van de taal en de literatuur.

Waarom zou je over spookverschijningen, geesten of helden uit het verleden willen lezen? Heeft de eigen tijd niet voldoende te bieden? Kijk naar het dagelijks leven: er is genoeg te huiveren. Moord, ziekte, verval zijn gewoon, en niet de verschijnselen van iets bovennatuurlijks.

Cabaret bestond er nog niet in de negentiende eeuw. De cabaretiers van nu zouden vroeger humoristische dichters zijn geweest, die een zaal plat gekregen zouden hebben met de voordracht van hun gedichten.

De aanslag van Harry Mulisch en Het dagboek van Anne Frank zijn elk in meer dan dertig talen vertaald. Max Havelaar is het enige Nederlandse boek uit de negentiende eeuw dat op zo grote schaal vertaald is. Het haalt zelfs 40 talen, waaronder vertalingen in het Russisch, in Esperanto en in het Chinees.

Boze critici zijn er niet altijd geweest. Pas in de negentiende eeuw ging de criticus zichzelf een hele meneer vinden, die schrijvers met harde hand mocht aanpakken.

God en de literatuur stonden tot diep in de negentiende eeuw op goede voet met elkaar. In de literatuur was God de vanzelfsprekende trooster bij onheil en de brenger van vreugde. Maar de wetenschappelijke ontdekkingen verstoorden de verhouding.

Kan literatuur hetzelfde als wetenschap? Er waren schrijvers die dachten dat literatuur ook een experiment was, te vergelijken met een wetenschappelijke proef in de psychologie.

Tachtig heeft de naam dat ze de hele Nederlandse literatuur in één klap in de moderne tijd gebracht heeft. Het is een soort merknaam geworden voor literatuur die deugt. `De Tachtigers’ is een synoniem geworden voor De Grote Vernieuwers.

Ze gingen nog net niet met bomen praten, maar wel zijn de kunstenaars aan het eind van de negentiende eeuw spiritueel geworden. Ze zochten iets Hogers en ze probeerden iets te betekenen voor de hele mensheid.

Een Vlaamse schrijver in de negentiende eeuw was een vechtjas. Hij moest zich verdedigen tegen de Fransen en tegen de Noord-Nederlanders, en steeds maar bewijzen dat er ook Vlaamse literatuur bestond. Het tijdschrift Van Nu en Straks hoefde dat niet meer.