Het Wilhelmus is pas sinds 1932 het officiële Nederlandse volkslied. Het stamt echter al uit de zestiende eeuw. De tekst is rond 1570 geschreven, op de melodie van een katholiek Frans spotlied, getiteld Chartres. Daarin werden Franse protestanten gekleineerd. De protestantse auteur van het Wilhelmus koos deze melodie om de katholieke Spanjaarden uit te dagen. Tegenwoordig wordt het Wilhelmus gezongen op een iets andere melodie, waarvan de noten in 1626 afgedrukt werden in Adriaen Valerius’ Nederlandtsche Gedenck-clanck. Het lied telt vijftien strofen (coupletten). Daarvan worden nu vrijwel altijd alleen het eerste en soms het zesde couplet gezongen:

In het Wilhelmus is Willem van Oranje aan het woord. Hij was de aanvoerder van het Nederlandse leger, dat aan het einde van de zestiende eeuw vocht tegen de Spanjaarden. Wie het Wilhelmus geschreven heeft, weten we niet. Waarschijnlijk wilde de schrijver anoniem blijven om niet de Spaanse woede over zich af te roepen. Tot de dag van vandaag is zijn of haar identiteit niet achterhaald.

Het Wilhelmus is een acrostichon. De beginletters van de vijftien strofen vormen de naam ‘Willem van Nassau’ (in de spelling van toen: Willem van Nassov). Hij wordt door de onbekende auteur naar voren geschoven als de ideale leider in de vrijheidsstrijd. Oranje wordt daarom zelfs met de bijbelse held David vergeleken. De Nederlanders zijn de schapen die door de herder David worden geweid. De Spaanse hertog Alva is in die vergelijking de bijbelse Saul: de koning die David wilde doden, maar dat met de dood moest bekopen omdat God aan Davids kant stond.

Het lied werd al snel het lijflied van de geuzen, de aanhangers van de prins van Oranje. Na de dood van Willem van Oranje in 1584 volgde zijn zoon Maurits hem op. Hij boekte vele successen en dwong de Spanjaarden tot een voorlopig bestand, tussen 1609 en 1621. In 1618 werd ook voor deze Oranje een toepasselijke versie van het Wilhelmus gemaakt. Daarin werd nog directer verwoord dat God met Nederland was en dat de Oranjes vanzelfsprekend de leiders van dit land waren. Het eerste couplet luidde:

De strijd tegen het rooms-katholieke Spanje ging om het recht op zelfbeschikking in politieke én godsdienstige zaken. Die zaken kwamen aan de orde in geuzenliederen als het Wilhelmus. Maar ook veel andere teksten speelden in op de actualiteit. De calvinistische edelman Philips van Marnix van Sint-Aldegonde, die door velen als de dichter van het Wilhelmus werd en wordt gezien, schreef in 1569 De byencorf der H. Roomsche Kercke. In deze allegorie vergeleek hij op satirische wijze de rooms-katholieke kerk met een bijenkorf, en haar gezagsdragers met verschillende soorten bijen:

De Byencorf was ook een aanval op de Spaanse koning, die rooms-katholiek was. De Nederlanders waren hier de schapen; ze werden achtervolgd door de ‘bloedzuigende’ rooms-katholieke kerk. Het weerloze, onschuldige schaap (de Nederlandse staat) kon zich met de hulp van sterke Oranje-leiders aan de Spaanse wurggreep ontworstelen. Zo werd literatuur na 1550 gebruikt om de Nederlanders mentaal sterk te maken. Vanwege de radicale denkbeelden publiceerde Marnix de Byencorf anoniem. Hij schreef het boek terwijl hij in Oost-Friesland ondergedoken zat. Daar woonden veel protestantse vluchtelingen.