Er werd al eeuwenlang toneel gespeeld, maar nog nooit was er in de Zuidelijke of Noordelijke Nederlanden een theater gebouwd. Voor Amsterdam ontwierp architect Jacob van Campen een gebouw met moderne snufjes, zoals draaibare decorschermen en een liftmachine. De naam Schouwburg werd door Vondel bedacht, een nieuw Nederlands woord dat letterlijk ‘kijkplaats’ betekende. Met dit theater kon de stad pronken. Er waren twee voorstellingen per week, die gemiddeld 500 mensen trokken. Een toegangskaartje kostte tussen zes en twaalf stuivers (nu zou dat ongeveer 10 tot 20 euro zijn); de opbrengst ging, na aftrek van de kosten, naar de armenzorg in de stad.

Nieuwsgierig kwam een groot publiek op het openingsstuk Gysbreght van Aemstel af. Vondel had een beroemd thema gekozen: de verwoesting van het, toen nog katholieke, Amsterdam rond 1300. Een groep edelen nam zo wraak op de Amsterdamse kasteelheer Gysbreght van Aemstel voor de moord op hun heer, graaf Floris V. Gysbreght was volgens hen een van de hoofdschuldigen, hoewel hij het daar niet mee eens was omdat hij ongewild bij de moord betrokken zou zijn geweest.

Het stuk speelt op de dag en de nacht voor kerstmis. Omdat de belegering van de stad niets oplevert, heeft de vijand een list verzonnen. De troepen trekken zogenaamd weg en laten een schip voor de stadswal achter, zo te zien vol met hout. Een spion haalt Gysbreght over het schip naar binnen te laten varen – in de winterkou is het hout welkom. Terwijl iedereen in de kerk de kerstnacht viert, komen er uit het schip echter soldaten tevoorschijn die de stadspoorten openen. Met veel geweld wordt de stad ingenomen, waarbij leden van het geslacht Aemstel bruut vermoord worden. Aanvoerder Gysbreght wil zich doodvechten ondanks de protesten van zijn vrouw Badeloch. Uiteindelijk gaat hij toch in ballingschap, met zijn gezin en een groep Amsterdammers, omdat de engel Rafaël, die spectaculair met een liftinstallatie uit de hemel is afgedaald, dat namens God beveelt. Rafaël voorspelt aan het slot van het stuk dat Amsterdam zal herrijzen als een machtige koopmansstad (r. 1823-1896).

Het publiek begreep dat die voorspelling uitgekomen was. Die stad was het huidige Amsterdam, en de les dat je altijd op God moeten vertrouwen, gold dus nog steeds. Wie verstand had van literatuur begreep bovendien dat Vondel hier de regels voor een klassieke tragedie gevolgd had. Verder paste hij de imitatio-techniek toe: het verhaal vertoonde veel overeenkomsten met de Aeneis, Vergilius’ relaas over de ondergang van Troje (uit de eerste eeuw na Chr.). Behalve een imitatio was Gysbreght van Aemstel ook een aemulatio omdat Vondel met de verwijzingen naar Christus’ geboorte in de kerstnacht aan het verhaal christelijke elementen had toegevoegd. Zo’n element is het kerstlied van de Amsterdamse nonnen na het derde bedrijf. Zij weten dat ze door de soldaten verkracht en vermoord gaan worden. Vondel vergelijkt hun situatie met die van Christus, die vlak na zijn geboorte al door koning Herodes bedreigd werd. Het lied wordt in de christelijke kerken nog steeds gezongen.

Rey van Klaerissen

O kerstnacht schoner dan de dagen,
hoe kan Herodes ’t licht verdragen,
dat in uw duisternisse blinkt
en wordt gevierd en aangebeden?
Zijn hoogmoed luistert naar geen reden,
hoe schel die in zijn oren klinkt.