‘Hebban olla vogala...’ is het oudst bekende Nederlandse liefdesversje (opgeschreven ca. 1100); in deze periode werd literatuur in de volkstaal meestal mondeling overgeleverd.

Hendrik van Veldeke is de oudste bij naam bekende Nederlandse schrijver. Zijn werk is onderdeel van een internationaal literair netwerk.

De hoofse cultuur ontwikkelt zich vanaf de twaalfde eeuw als systeem van gecultiveerde omgangsvormen. De literatuur speelt een belangrijke rol bij het propageren en verspreiden hiervan.

Ridders zijn de belangrijkste militairen van de Middeleeuwen. Ridderromans, geschreven voor en over ridders, zijn spannende verhalen over moed, trouw en liefde.

De middeleeuwse kerk hield de gelovigen goede voorbeelden voor. Exempelen en heiligenlevens lieten zien hoe de mens goed kon leven en het slechte kon vermijden.

In Brabant leefden in de dertiende en veertiende eeuw verschillende schrijvende mystici. De belangrijksten zijn Hadewijch en Jan van Ruusbroec.

De Reinaert van ‘Willem die Madocke maecte’, is een satirisch dierenverhaal, waarin de middeleeuwse maatschappij een spiegel voorgehouden krijgt.

Jacob van Maerlant schreef de meest uiteenlopende boeken, van ridderromans tot een wereldgeschiedenis. Hij is daarmee van grote betekenis geweest voor de Middelnederlandse literatuur.

De middeleeuwse mens vormde zich een beeld van de wereld uit bijbelse en klassieke geschriften, aangevuld met kennis door eigen waarneming. In dat beeld stond de aarde in het centrum, met boven de hemel en onder de hel.

De Middeleeuwse literatuur bestaat niet alleen uit verzonnen verhalen, maar ook uit feitelijke kennis die onderwezen wordt op scholen en universiteiten. Een deel van die kennis is ook in het Nederlands opgeschreven.

In middeleeuwse handschriften staan vaak verschillende teksten: het zijn verzamelhandschriften. De bekendste zijn rond 1400 geschreven in steden als Gent, Brussel en Brugge.

Een groep Brugse vrienden schrijft liederen en gedichten die aansluiten bij de Franse literatuur en tot de mooiste uit de Middeleeuwen behoren.

Schrijven van liedjes was in het begin een elitaire adellijke bezigheid, maar zingen gebeurde door iedereen. Later gaan ook burgers liederen schrijven.

Geert Grote uit Deventer was de leidende kracht achter de Moderne Devotie. Het boek nam bij deze beweging een erg belangrijke plaats in.

De Ridderzaal in Den Haag is rond 1400 het toneel voor heel wat literair verpozen, dankzij graaf Albrecht van Beyeren.

De geschiedenis werd opgeschreven om de eigen oorsprong te leren kennen, maar ook om partij te kiezen in actuele meningsverschillen.

Het vroegste middeleeuwse toneel is in kerken ontstaan. De abele spelen zijn de vroegste voorbeelden van ernstig wereldlijk toneel in Europa.

De rederijkerskamers speelden een centrale rol in het literaire leven in de laatmiddeleeuwse stad. Rederijkers hielden zich bezig met literatuur in wedstrijdvorm.

De boekdrukkunst is rond 1455 uitgevonden door Gutenberg te Mainz. Drukkers ontpopten zich als ondernemers en opvoeders van het volk.

De reformatie begint in 1517 met Luther en bereikt ook de Nederlanden. In de literatuur wordt volop strijd geleverd tussen voor- en tegenstanders. Vooral Anna Bijns bestrijdt Luther in felle bewoordingen.

De schrijvers voeren vernieuwingen door in de Nederlandse literatuur en steunen de vrijheidsstrijd.

De literatuur maakt propaganda voor de Nederlandse opstand.

Met veel verschillende geloven op een klein grondgebied zagen de Nederlanders al gauw de noodzaak van verdraagzaamheid in. De onafhankelijke denker Coornhert formuleerde nieuwe ideeën voor een vreedzame samenleving.

Rederijkers experimenteren met literaire technieken. Na 1600 geven de rederijkerskamers hun besloten karakter op.

Vlaamse ballingen bevorderen de vernieuwing van de literatuur in het noorden.

De culturele en economische bloeiperiode in de Noordelijke Nederlanden tussen 1600 en 1700 wordt vaak de Gouden Eeuw genoemd. Oorspronkelijk slaat de benaming Gouden Eeuw op een legendarische tijd waarin niemand hoefde te werken.

P.C. Hooft schreef geleerd en elegant. Met zijn veelzijdige oeuvre oefende hij veel invloed uit op andere schrijvers.

Bundels met liefdesemblemen veroveren de markt. Ze zijn de Nederlandse variant van een internationaal netwerk.

Uit een onverwachte pen vloeien vlammende petrarkistische liefdesverzen. Intussen steunen de dichters in het zuiden de contrareformatie en kiezen die in het noorden partij in de politiek-religieuze conflicten.

De talentvolle schrijfster Tesselschade Visscher aarzelde niet om haar mening te geven.

De enorme koloniale expansie van de Republiek der Verenigde Nederlanden in de Gouden Eeuw heeft ook in de literatuur sporen nagelaten. Reisjournalen, zoals dat van Bontekoe, werden bestsellers.

In een tijdperk zonder wereldwijde media was het toneel een geschikt middel om ideeën te verspreiden. Stadsbesturen en predikanten hielden de theaterwereld dan ook scherp in de gaten.

Dichters in de Gouden Eeuw hadden een duidelijke maatschappelijke functie. Ze moesten belangrijke gebeurtenissen vereeuwigen met een gedicht.

Rijke zeventiende-eeuwers laten buiten de steden een buitenplaats aanleggen en nodigen dichters uit er een ‘hofdicht’ over te schrijven.

Zijn collega’s noemden hem ‘de prins der dichters’ want in hun ogen was hij de beste. Joost van den Vondel werd de beroemdste schrijver uit de Gouden Eeuw.

Verschillende opvattingen over toneel rond 1670.

De literatuur volgt de actualiteit op de voet.

Lachen gold in de Gouden Eeuw als een beproefd medicijn tegen depressies. Er bestond een uitgebreid repertoire van populaire moppen, die allesbehalve preuts waren.

In het zuiden houden de rederijkers en de religieuzen de Nederlandstalige literatuur in leven.

1692: de Boekzaal van Europe was het eerste wetenschapstijdschrift in de Nederlandse taal. Nu konden ook niet-academici kennis nemen van de nieuwste wetenschappelijke ontdekkingen.

Begin achttiende eeuw waren dichters tientallen jaren lang in gevecht met elkaar. In deze ‘Poëtenstrijd’, een van de grootste literaire crises ooit, draaide alles om de toekomst van de Nederlandse dichtkunst.

In 1708 verscheen een spannend reisverhaal over het denkbeeldige land Krinke Kesmes waarin niet meer wordt getwist over religie. Het was de eerste Europese roman waarin een jongen schipbreuk lijdt.

Nieuw in de achttiende eeuw: de beroepsjournalist. Hij experimenteerde met modern proza en gaf overal zijn mening over.

Hoe vorsten en bijbelse personen op het podium plaats maken voor gewone burgers. Het classicistische toneel wordt aangepast aan de eigen tijd.

Heldendichten – epen – stonden bekend als het moeilijkste genre waar een dichter zich aan kon wagen. In de achttiende eeuw werden er meer geschreven dan ooit.

Avonturenromans hingen van onwaarschijnlijke avonturen aan elkaar. Toch waren ze realistischer dan menig ander genre. Misschien waren ze daarom zo populair.

Doden: daar waren ze dol op in de literatuur van de Verlichting. Men liet ze voortdurend met elkaar praten.

In de tweede helft van de achttiende eeuw ontstaan in de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden taalbewegingen. Want: hoe is het mogelijk dat er nog geen standaardtaal is?

Het dichtgenootschap blijkt een gouden greep. Een probaat middel voor honderden burgers om hun stem te laten horen en een gokje te wagen op eeuwige roem.

De eerste Nederlandse briefroman, Sara Burgerhart, ging over een jonge, moderne Amsterdamse vrouw en werd geschreven door het bekendste schrijversduo uit de achttiende eeuw: Betje Wolff en Aagje Deken.

Rhijnvis Feith introduceerde het sentimentalisme in Nederland. Zijn roman Julia (1783) – door de één bewonderd, door de ander verguisd – barst uit zijn voegen van de emoties.

Alweer een nieuw genre: kinderliteratuur. Bedoeld voor ouders en kind. Hoe maak je van kleine bengeltjes verlichte burgers?

Wie iets wil weten over achttiende-eeuws venijn kan het best de romans, gedichten en pamfletten lezen die verschenen tijdens de revolutiejaren: 1780-1795.

Nergens was het leven zo multicultureel als in de Nederlandse koloniën. Dichters en schrijvers berichtten met verbazing en soms met verontwaardiging over het verre oosten en westen.

In het begin van de 19de eeuw wilde iedereen meepraten over de politiek. De literatuur deed daaraan mee.

Dichten was niet elitair rond 1820. Iedereen kon meedoen en elk onderwerp was goed. De poëzie was van iedereen en voor iedereen. Er werd zelfs geklaagd dat er teveel poëzie verscheen.

De Romantiek verspreidde zich over Europa als een virus. Overal waren dichters, schilders en romanschrijvers te vinden die de nieuwe kunststroming aanhingen.

Het was genoeg geweest. Met name jonge schrijvers maakten op een gegeven moment korte metten met de literatuur die alleen maar gericht was op het beschaven van de burgerij. Het werd een echte strijd tussen twee scholen, waarbij de een de ander demoniseerde.

Het lijkt wel alsof er een explosie van talent plaatsvond tussen 1830 en 1840. De auteurs uit de eerste helft van de negentiende eeuw die wij nu nog steeds de moeite waard vinden, debuteerden vrijwel allemaal in deze jaren.

Ooit, in een grijs verleden, was Vlaanderen belangrijker dan Holland. Maar dat was allang niet meer zo. In de negentiende eeuw verandert dat. De elite van Vlaanderen zet zich in voor een opbloei van de taal en de literatuur.

Waarom zou je over spookverschijningen, geesten of helden uit het verleden willen lezen? Heeft de eigen tijd niet voldoende te bieden? Kijk naar het dagelijks leven: er is genoeg te huiveren. Moord, ziekte, verval zijn gewoon, en niet de verschijnselen van iets bovennatuurlijks.

Cabaret bestond er nog niet in de negentiende eeuw. De cabaretiers van nu zouden vroeger humoristische dichters zijn geweest, die een zaal plat gekregen zouden hebben met de voordracht van hun gedichten.

De aanslag van Harry Mulisch en Het dagboek van Anne Frank zijn elk in meer dan dertig talen vertaald. Max Havelaar is het enige Nederlandse boek uit de negentiende eeuw dat op zo grote schaal vertaald is. Het haalt zelfs 40 talen, waaronder vertalingen in het Russisch, in Esperanto en in het Chinees.

Boze critici zijn er niet altijd geweest. Pas in de negentiende eeuw ging de criticus zichzelf een hele meneer vinden, die schrijvers met harde hand mocht aanpakken.

God en de literatuur stonden tot diep in de negentiende eeuw op goede voet met elkaar. In de literatuur was God de vanzelfsprekende trooster bij onheil en de brenger van vreugde. Maar de wetenschappelijke ontdekkingen verstoorden de verhouding.

Kan literatuur hetzelfde als wetenschap? Er waren schrijvers die dachten dat literatuur ook een experiment was, te vergelijken met een wetenschappelijke proef in de psychologie.

Tachtig heeft de naam dat ze de hele Nederlandse literatuur in één klap in de moderne tijd gebracht heeft. Het is een soort merknaam geworden voor literatuur die deugt. `De Tachtigers’ is een synoniem geworden voor De Grote Vernieuwers.

Ze gingen nog net niet met bomen praten, maar wel zijn de kunstenaars aan het eind van de negentiende eeuw spiritueel geworden. Ze zochten iets Hogers en ze probeerden iets te betekenen voor de hele mensheid.

Een Vlaamse schrijver in de negentiende eeuw was een vechtjas. Hij moest zich verdedigen tegen de Fransen en tegen de Noord-Nederlanders, en steeds maar bewijzen dat er ook Vlaamse literatuur bestond. Het tijdschrift Van Nu en Straks hoefde dat niet meer.

Poëzie was voor de symbolist geen uitdrukking van de eigen gevoelens. In plaats daarvan moest het gedicht voeren tot het hogere of ‘het schone’, bijvoorbeeld door symbolen of door het taalgebruik.

De moderne wereld bleek een chaotisch en ongrijpbaar geheel. Aan de schrijvers de taak om in ieder geval op papier een eenheid te smeden van de brokken. We kijken mee met de gedachten van de hoofdpersoon - vaak een twijfelaar.

De poëzie moest de straat op, vonden de avant-gardisten. Zij braken met de traditie en zouden het liefst de kunst helemaal hebben afgeschaft.

Poëzie moest de mensheid redden en de dichter is als een priester. De expressionisten konden deze hoogdravende idealen niet lang volhouden: er kwam kritiek van binnenuit.

Net als in de romans hebben modernistische gedichten ook vertwijfelde hoofdpersonen. Kan taal de wereld wel weergeven? Of staat het gedicht helemaal op zichzelf? Hoewel de vorm traditioneel kon zijn, waren die vragen nieuw.

Niet de vorm, maar de vent moest voorop staan. Ter Braak en Du Perron, redacteuren van Forum, pleitten voor literatuur waar een persoonlijkheid uit sprak. Daarvoor bleek democratie een voorwaarde.

Niet alleen in dagboeken als dat van Anne Frank, maar ook in fictie speelt WO II een enorme rol. Op die manier wordt het verleden begrepen, bewaard en vormgegeven. Ook poëzie werd door de oorlog beïnvloed: zij mocht niet meer alleen maar mooi zijn.

Het verloren paradijs - zo werd Indië door velen herinnerd na het einde van de koloniale tijd. In naoorlogse romans wordt vol heimwee teruggekeken op een Indische jeugd, maar worden ook vragen gesteld over de uitbuiting van de voormalige kolonie.

In plaats van de opbeurende boeken waar de kritiek op zat te wachten, verschenen er ontluisterende romans na de oorlog. De hoofdpersonen daarin geloven nergens meer in, hebben geen belangstelling voor kunst of wetenschap, en zijn geobsedeerd door lichamelijk verval.

Een nieuwe generatie dichters. Voor hen is het spontane proces van het dichten belangrijker dan het product. Hun gedichten zien er dan ook heel anders uit dan men gewend is.

Alles kan poëzie zijn, als je het maar zo noemt. Door een gebruiksaanwijzing of een schaakdiagram in een literair tijdschrift te zetten, riepen de Zestigers vragen op over de grenzen van de kunst.

Gedichten kunnen de buitenwereld beschrijven, of zij kunnen ‘autonoom’ zijn. Dan gaan ze vooral over de taal en de poëzie zelf. Ook een tussenweg is natuurlijk mogelijk. Dan beschrijft poëzie wel degelijk de realiteit, zonder de taligheid (de vorm) uit het oog te verliezen.

Het ‘huiskamerproza’ was heel herkenbaar. Daarnaast werden er postmoderne romans geschreven die juist sterk onrealistisch waren. De schrijvers willen laten zien dat wij alles in de wereld zelf hebben bedacht. Hun boeken en de personages daarin zijn dan ook nadrukkelijk onecht. En ze verwijzen liever naar weer andere boeken dan naar de realiteit.

Steeds weer waren er kunstenaars die wilden afrekenen met hoge kunst. Omdat alles al een keer gezegd is, hoef je niet te proberen origineel te zijn. De tekst bestaat immers uit citaten van anderen. Daarom wordt de lezer net zo belangrijk als de schrijver zelf.

In romans van de laatste jaren speelt de buitenwereld weer een rol. Maar of het nu gaat over terrorisme, dierenleed of oorlog, een duidelijke moraal wordt niet gegeven. Daarvoor zijn er teveel gezichtspunten. Tegelijk gaat het om de vraag wat het betekent om in een roman over zulke zaken te schrijven.

Er komen steeds meer Nederlandstalige schrijvers die niet in Nederland of Vlaanderen geboren zijn. Of wier ouders hier niet geboren zijn. In hun werk kan het gaan over wat ‘thuis’ dan nog betekent. Of over identiteit: wordt die bepaald door je afkomst, of door de cultuur waarin je woont?

Literatuur heeft het moeilijk. Zij moet meer dan vroeger concurreren met massacultuur als televisie. Uitgevers leggen daarom steeds meer nadruk op de commerciële kant van hun vak: boeken moeten nu eenmaal verkocht worden. Niet alle schrijvers verzetten zich tegen die commercialisering.