literatuurgeschiedenis.nl printen
Hoe komen middeleeuwse boeken tot stand?
Een monnik komt bij de perkamentmaker perkament kopen. Op de achtergrond staat een raam met een geprepareerd dierevel daarin gespannen.
Een dubbelblad wordt uit het vel perkament gesneden.
Het aanbrengen van de bladspiegel: aan de randen van de bladen worden, op gelijke afstand van elkaar, gaatjes in het perkament geprikt. Daartussen worden met een puntig voorwerp, zonder inkt, horizontale lijnen getrokken. Dat is nodig om mooie rechtlopende regels te krijgen. Om te zorgen dat de tekst binnen de kolommen blijft, trekt men verticale lijnen die de kolomgrenzen aangeven. Op deze afbeelding worden de lijnen met inkt getrokken.
Als de lijnen getrokken zijn, kan de kopiist aan het werk. Het schrijven gebeurt met een veer, die regelmatig bijgesneden moet worden. Daarvoor heeft de kopiist een mes in de hand.
De vakman die de versierde hoofdletters en de illustraties maakt, de illuminator, legt de laatste hand aan de beschreven bladen. Decoratie en illustratie worden pas aangebracht als de tekst helemaal geschreven is, in de door de kopiist opengelaten ruimte. Soms maakt de miniaturist op een los blad een illustratie, die later in het boek wordt meegebonden. Hier zien we dé miniaturist bezig een bladgrote miniatuur te maken. Linksonder heeft hij een kastje waarin zijn kleurstoffen staan. Men kijkt van bovenaf in de potten, omdat er geen rekening gehouden is met het perspectief.
Voor een kopiist met zijn schrijfwerk kon beginnen, was er al heel wat werk gebeurd. De perkamentmaker had gladde en blanke vellen perkament gemaakt van dierenhuiden. Daaruit waren schrijfvellen gesneden, waarop een bladspiegel en een belijning waren aangebracht. Dan pas kwam de kopiist aan bod. Soms kon de afschrijver volstaan met het precies overschrijven van zijn voorbeeld. Vaker echter was het voorbeeldboek anders van formaat en indeling dan de te vervaardigen kopie. Dan moest de kopiist zich rekenschap geven van de gevolgen van dit verschil. Waar kwamen nu de titels van de hoofdstukken? Hoe groot moesten de eventuele initialen (versierde hoofdletters) worden, en welke tekstgedeelten werden met een initiaal versierd? Werd het handschrift verlucht met miniaturen, en, zo ja: waar moesten die komen? Op de hiernaast getoonde afbeeldingen is niet te zien dat de vellen gewoonlijk naar de rubricator gingen nadat ze door de kopiist waren volgeschreven. Het woord rubricator is afgeleid van het Latijnse woord rubrum, dat rood betekent. De rubricator is dus de 'rood-maker'. Titels, tussenkopjes en paragraaftekens werden vaak met rode inkt geschreven; ook de kleine beginletters van een nieuwe versregel werden dikwijls met rood geaccentueerd. Ook kon de rubricator het handschrift voorzien van penwerk (met de pen getekende versiering in en om initialen, lombarden en randen). Om het werk van de rubricator gemakkelijk te maken, brengt de kopiist op de plaats waar de rode letter moet komen soms een nauwelijks zichtbaar lettertje in zwarte inkt aan: de representant. Door het gebruik van rode inkt accentueert de rubricator de structuur van de tekst. In de eindfase werd de tekst vaak nog een keer helemaal vergeleken met de legger. De kopiist kon letters of woorden verkeerd gelezen of vergeten hebben of regels hebben overgeslagen of omgewisseld. De corrector verbeterde deze fouten. De gang van zaken bij het vervaardigen van een handschrift is hier enigszins schematisch weergegeven. Het schrijven van handschriften was echter allesbehalve lopende-bandwerk. Elke kopiist hield er eigen voorkeuren en gewoonten op na. Ook de kwaliteit van het werk van de verschillende perkamentmakers, kopiisten, rubricatoren en illuminatoren liep sterk uiteen. Niet minder belangrijk voor het uiteindelijke resultaat was overigens het budget van de opdrachtgever. Als de bladen gereed zijn, worden ze samengevoegd tot een boek. Men maakt bundels van een aantal in elkaar gelegde gevouwen bladen (katernen), die aan elkaar worden geregen tot een boekblok. De rug van dat pakketje katernen wordt soms verstevigd met een paar oude (beschreven) stroken perkament. Om dit geheel kan nog een slappe perkamenten omslag worden aangebracht, of een stevige band van houten platten, bekleed met leer.
Verder lezen